دوفصلنامه تخصصی علمی، فرهنگی و پژوهشی باستان‌پژوه

دوفصلنامه تخصصی علمی، فرهنگی و پژوهشی باستان‌پژوه

بازسازی حرفه‌ها و ساختارهای معیشتی جوامع عصر آهن گیلان بر اساس اشیای باستان‌شناختی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی کارشناسی ارشد باستان‌شناسی، دانشگاه محقق اردبیلی، ایران
چکیده
نقش‌مایه «ارباب حیوانات» از نقوش پایدار و گسترده در هنر خاور نزدیک باستان است که در آن پیکره‌ای انسان‌وار در حال تسلط، کنترل و یا تقابل با یک یا چند حیوان بازنمایی می‌شود. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از چارچوب نشانه‌شناسی فردینان دو سوسور، نمونه‌های مهرسازی هزاره سوم پ.م را در ایلام و بین‌النهرین، با تمرکز بر نقوش ارباب و بانوی حیوانات به صورت تطبیق می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد که در سنت بین النهرینی، یکی از صورت‌های شاخص این نقش، پیکره برهنه و مذکری با ویژگی‌هایی همچون موهای گره‌دار و ریش است که در پژوهش‌های مختلف با عناوینی مانند:«قهرمان برهنه»، «پادشاه-کاهن» و یا شخصیتی اسطوره‌ای شناخته می‌شود. در مقابل، بررسی نمونه‌ مهرهای آغازایلامی در شوش نشان می‌دهد که در این دوره بازنمایی مستقیم پیکره انسانی بر روی مهرها بسیار محدود و نقوش ترکیبی و نقوش جانوری در سازمان‌دهی تصاویر نقش پررنگ‌تری دارند. از سوی دیگر، نقش‌مایه بانوی حیوانات در شواهد مهرسازی بین‌النهرینی در هزاره سوم بسیار کمرنگ‌ است؛ در حالی که این نقش در در شواهد به دست آمده از هزاره دوم پ.م در ارتباط با با حوزه فرهنگی سوری-میتانی، حضور چشمگیر‌تری را به نمایش می‌گذارد. در برابر آن، نمونه‌های ایلامی این نقش‌مایه از نظر ساختار تصویری و ترکیب‌بندی تفاوت‌هایی دارند. این تفاوت‌ها در نظام‌های نشانه‌ای دو تمدن، نشان‌ می‌دهد که شباهت‌های صوری یک نقش الزاماً به این معنا نیست که در هر دو سنت معنای یکسانی داشته‌اند. خاور نزدیک باستان را می‌توان نه به عنوان یک «زبان بصری یکپارچه»، بلکه به عنوان مجموعه گسترده‌ای از نظام‌های معنایی و نشانه‌ای متمایز در تعامل با یکدیگر در نظر گرفت که در بستری از شبکه‌های گسترده مبادلاتی و ارتباطات فرهنگی با یکدیگر پیوند داشتند. بر این پایه، تفاوت در ساختار نشانه‌ای می‌تواند بازتابی از بازنمایی‌های متفاوت قدرت، مشروعیت و رابطه میان انسان، جانوران و جهان پیرامونی در سنت تصویری ایلامی باشد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Reconstruction of Professions and Subsistence Structures of Iron Age Communities in Gilan Based on Archaeological Objects

نویسنده English

Parastoo Taghizadeh
MA Student in Archaeology, University of Mohaghegh Ardabili, Iran
چکیده English

The "Master of Animals" motif represents one of the most enduring and widespread iconographic themes in ancient Near Eastern art, typically depicting an anthropomorphic figure asserting dominance over, controlling, or contending with one or more animals. Employing the semiotic framework of Ferdinand de Saussure, this study presents a comparative analysis of third-millennium BCE glyptic evidence from Elam and Mesopotamia, with a particular focus on the representations of the Master and Mistress of Animals. The findings indicate that within the Mesopotamian tradition, one of the prominent manifestations of this motif is a nude male figure distinguished by knotted curls and a beard, designated in scholarship by various terms such as the "nude hero," the "priest-king," or a mythological entity. Conversely, an examination of Proto-Elamite seals from Susa reveals that direct representations of human figures are exceedingly rare during this period, with composite and animal motifs playing a far more prominent role in organizing the visual field. Furthermore, the "Mistress of Animals" motif is virtually absent from the third-millennium BCE Mesopotamian glyptic repertoire; rather, it appears with notable prominence only in the second-millennium BCE evidence associated with the Syro-Mitanni cultural sphere. In contrast, the Elamite attestations of this motif exhibit distinct structural and compositional configurations. These divergences between the sign systems of the two civilizations demonstrate that formal similarities in iconography do not necessarily signify semantic equivalence. The ancient Near East can thus be conceptualized not as an undifferentiated "unified visual language," but rather as an expansive constellation of distinct semantic and semiotic systems interacting within broader networks of cultural exchange and transmission. Consequently, structural divergences in these sign systems reflect distinct conceptions of power, legitimacy, and the ontological relationship among humanity, the animal realm, and the surrounding cosmos in the Elamite visual tradition.

کلیدواژه‌ها English

Semiotics
Master of Animals
Elamite Seals
Mesopotamia
Third Millennium BCE

مطالعه مقاله در نسخه کامل باستان‌پژوه: صفحات 131-117

کتابنامه:
افشار، زهرا. (۱۳۹۷). «زیست‌باستان‌شناسی: مطالعه علمی بقایای اسکلت‌های انسانی به دست آمده از کاوش‌های باستان‌شناسی». پژوهه باستان‌سنجی، ۴(۲): 81-92.
بشاش کنزق، رسول. (۱۳۸۳). «قرائت کتیبه دستبند مفرغی تول تالش». در محمدرضا خلعتبری، کاوش‌های باستان‌شناسی محوطه باستانی تول تالش گیلان، ۸9-۸5. تهران: نشر میراث فرهنگی.
جهانی، ولی. (۱۳۹۶). «شواهدی نویافته از معماری عصر آهن در کرانه‌های جنوب‌غرب دریای کاسپی گیلان». پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، ۷(۱۳): ۶۵-۸۲.
جهانی، ولی، سولماز رئوف، منصور هادی‌پور، و رضا غفاری. (۱۳۹۴). «بررسی باستان‌شناختی محوطه‌های تاریخی حوزه رودخانه شفارود در شهرستان رضوانشهر». در همایش ملی تالش‌شناسی. رشت.
جهانی، ولی، و بابایف، الیاس. (۱۳۹۷). «شواهدی نویافته از معماری محوطه‌های استقراری هزاره‌های دوم و اول قبل از میلاد در کرانه‌های جنوب‌غرب دریای کاسپی گیلان». مطالعات باستان‌شناسی، ۱۰(۲): 65-47.
خلعتبری، محمدرضا. (۱۳۸۳). کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه‌های باستانی تالش: مریان، تندوین. تهران: اداره کل میراث فرهنگی استان گیلان.
خلعتبری، محمدرضا. (۱۳۹۲). گیلان در عصر آهن. تهران: انتشارات گوی.
رسولی، عاطفه، و میثم میری آهودشتی. (۱۴۰۰). «سنت قربانی در هزارۀ اول پیش از میلاد براساس شواهد به دست آمده از تدفین گوهرتپه». پژوهش باستان‌شناسی ایران، ۱۱(۲۹): 96-81.
رئوف، سولماز. (۱۳۹۴). «بررسی جنگ‌افزارهای عصر آهن در محوطه‌های باستانی تالش». در همایش ملی تالش‌شناسی. رشت.
رئوف، سولماز، ولی جهانی. (۱۳۹۴). «بررسی باستان‌شناختی گور گوریه‌سر ارده». در همایش ملی تالش‌شناسی. رشت.
طلایی، حسن. (۱۳۸۵). باستان‌شناسی و هنر ایران در هزاره اول ق.م. تهران: سمت.
طهماسبی، حامد، ذبیح‌الله مسعودی‌نیا. (۱۳۹۴). «دستبند کتیبه‌دار تول تالش: شواهدی از روابط ساکنان منطقه تول تالش و اورارتوها». در همایش ملی تالش‌شناسی. رشت.
غفاری هریس، رضا. (۱۳۹۴). «بررسی گاهنگاری‌های ارائه‌شده درباره دستبند مفرغی کتیبه‌دار گورستان تول تالش». در همایش ملی تالش‌شناسی. رشت.
غفاری هریس، رضا. (۱۳۹۸). «معرفی، گونه‌شناسی و گاهنگاری سفال‌های گورستان مریان آق‌اولر تالش». فصلنامه علمی تخصصی باستان‌شناسی ایران.
فدائی، هدی. (۱۳۹۵). مطالعه و بررسی تدفین حیوانات در محوطه‌های عصر آهن شمال‌غرب ایران. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه محقق اردبیلی.
فلاحیان، یوسف. (۲۰۱۳). «بررسی الگوهای تدفین در عصر آهن گیلان، ایران». Ancient Asia: 4: 13-1.
مدودسکایا، یانا. (۱۳۸۴). ایران در عصر آهن ۱. ترجمه علی‌اکبر وحدتی. تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری.
ملازاده، کاظم، محمدحسن سالک اکبری. 1398. «سنجاق‌های میله‌ای عصر آهن ایران و کاربردهای آن». دانش‌های بومی ایران، 6 (11): 74-49.  
ملک‌پور شهرکی، زهرا، فرشید ایروانی و حسن طلایی. (۱۳۹۹). «فناوری ساخت اشیاء از مواد آلی در فرهنگ عصر آهن شمال‌غرب ایران و تأثیر آن در اقتصاد و تجارت». پژوهش باستان‌شناسی ایران، ۵ (۱): 74-59.
میرصالحی، سید مهدی. (۱۳۹۴). «گزارش گمانه‌زنی تپه سردخونی پشت تالش». در همایش ملی تالش‌شناسی. اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان گیلان.
ندائی‌زاده، نسرین، بهروز افخمی و رضا رضالو.(۱۳۹۴). «مطالعه و گونه‌شناسی سنجاق‌سرهای عصر آهن تالش و شمال‌غرب ایران». در همایش ملی تالش‌شناسی. رشت.
نوروزی چلچه، شاهین. (۱۳۹۰). شناسایی و معرفی لگام‌های اسب در عصر آهن شمال و شمال‌غرب ایران. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز.
References
Fallahian, Yousef. 2013. “Investigation of Burial Patterns in Iron Age of Gilan, Iran.” Ancient Asia 4, art. 5: 1–13. DOI: 10.5334/aa.12311.
Fallahian, Yousef, Vijay Sathe, and Vasant Shinde. 2015. “Gilan Iron Age Diet: Results Based on Chemical Analysis on Samples of Human and Animal Bones.” Iranian Journal of Archaeological Studies 5: 11–20. DOI: 10.22111/IJAS.2015.1968.
Naseri Someeh, Hossein, Alireza Hejebri Nobari, and Kamaleddin Niknami. 2021. “Perspectives on the Structural Typology of the Late Bronze-Iron Age Graves in Iranian Azerbaijan.” TÜBA-AR Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi 29: 95–110. DOI: 10.22520/tubaar2021.29.005.
Piller, Christian Konrad. 2010. “Northern Iran in the Iron Age II and III: A Neighbour of Urartu?” Aramazd: Armenian Journal of Near Eastern Studies 5 (2): 53–75.
Piller, Christian Konrad. 2013. “The Cadusii in Archaeology? Remarks on the Achaemenid Period (Iron Age IV) in Gilan and Talesh.” Iran and the Caucasus 17 (2): 115–151. DOI: 10.1163/1573384X-20130202.
دوره 25، شماره 30 - شماره پیاپی 30
سال بیست و چهارم و بیست و پنجم، شماره‌های سوم و چهارم سری جدید، شماره‌های 30 و 31 پیاپی
مهر 1405
صفحه 117-131