دوفصلنامه تخصصی علمی، فرهنگی و پژوهشی باستان‌پژوه

دوفصلنامه تخصصی علمی، فرهنگی و پژوهشی باستان‌پژوه

اقتصاد معیشتی و شکل‌گیری تمایزهای اقتصادی در نوسنگی بین‌النهرین از منظر باستان‌شناسی اقتصادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
امیرعلی رضائی
دانشجوی کارشناسی باستان‌شناسی دانشگاه تهران
چکیده
دوران نوسنگی یکی از مهم‌ترین ادوار تحول در تاریخ جوامع انسانی به‌شمار می‌آید؛ دوره‌ای که طی آن شیوه‌های تأمین معیشت، رابطه انسان با منابع طبیعی و الگوهای استقرار دستخوش تغییرات بنیادین شد. با این حال، گذار به تولید غذا فرآیندی تدریجی، چندمسیره و وابسته به شرایط محیطی و اجتماعی بود و نمی‌توان آن را صرفاً به جایگزینی شکار و گردآوری با کشاورزی و دامداری تقلیل داد. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از رویکرد باستان‌شناسی اقتصادی، اقتصاد معیشتی جوامع نوسنگی بین‌النهرین و نواحی پیرامونی آن را با تأکید بر تنوع راهبردهای تأمین غذا، مدیریت جانوران، تولید و ذخیره‌سازی، جابه‌جایی مواد خام و پیامدهای اقتصادی- اجتماعی این فرایندها بررسی می‌کند. روش پژوهش توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانهایو تحلیل داده‌های باستان‌شناختی منتشرشده از محوطه‌هایی چون جارمو، ابوهریره، چایونو و هالان چمی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که جوامع نوسنگی از ترکیبی از شکار، گردآوری، کشت گیاهان، مدیریت و اهلی‌سازی جانوران و بهره‌گیری از شبکه‌های منطقه‌ای استفاده می‌کردند. همچنین، پژوهش‌های جدید در حوزه باستان‌جانورشناسی و گیاه‌باستان‌شناسی نشان می‌دهد که فرآیند تولید غذا و اهلی‌سازی در هلال حاصلخیز شرقی، فرایندی تدریجی و چندمرکزی بوده است. ذخیره‌سازی و جابه‌جایی مواد خام نیز ظرفیت‌های تازه‌ای برای مدیریت منابع ایجاد کردند؛ با این حال، وجود ذخیره یا مازاد را نمی‌توان به‌تنهایی معادل شکل‌گیری نابرابری پایدار دانست. بر این اساس، اقتصاد معیشتی نوسنگی بین‌النهرین را باید نظامی چندبخشی و پویا دانست که در آن تولید، مصرف، ذخیره، مبادله و کنترل منابع در تعامل با ساختارهای اجتماعی قرار داشتند و زمینه‌هایی برای شکل‌گیری تمایزهای اقتصادی فراهم می‌کردند.
کلیدواژه‌ها
نوسنگی
بین‌النهرین
اقتصاد معیشتی
باستان‌شناسی اقتصادی
اهلی‌سازی
ذخیره‌سازی
مبادله
تمایز اقتصادی

عنوان مقاله English

Subsistence Economy and the Emergence of Economic Differentiation in Neolithic Mesopotamia: An Economic Archaeology Perspective

نویسنده English

Amirali Rezaie
B.A. Student in Archaeology, University of Tehran
چکیده English

The Neolithic period represents one of the most significant periods of transformation in the history of human societies, during which subsistence practices, human relationships with natural resources, and settlement patterns underwent fundamental changes. However, the transition to food production was a gradual, multi-pathway process shaped by environmental and social conditions and cannot be reduced merely to the replacement of hunting and gathering with agriculture and animal husbandry. Drawing on an economic archaeology approach, the present study examines the subsistence economies of Neolithic communities in Mesopotamia and its surrounding regions, emphasizing the diversity of food procurement strategies, animal management, production and storage, raw material movement, and the socioeconomic consequences of these processes. The research employs a descriptive-analytical method based on a review of published literature and the analysis of archaeological data from sites such as Jarmo, Abu Hureyra, Çayönü, and Hallan Çemi. The findings indicate that Neolithic communities employed a combination of hunting, gathering, plant cultivation, animal management and domestication, and participation in regional networks. Furthermore, recent archaeozoological and archaeobotanical research suggests that food production and domestication in the eastern Fertile Crescent developed through gradual and multicentric processes. Storage and the movement of raw materials also created new opportunities for resource management; however, the presence of storage facilities or surplus cannot, in itself, be equated with the emergence of persistent inequality. Accordingly, the Neolithic subsistence economy of Mesopotamia should be understood as a dynamic, multi-component system in which production, consumption, storage, exchange, and control over resources interacted with social structures, creating conditions for the emergence of economic differentiation

کلیدواژه‌ها English

Neolithic
Mesopotamia
Subsistence Economy
Economic Archaeology
Domestication
Storage
Exchange
Economic Differentiation

مطالعه مقاله در نسخه کامل باستان‌پژوه: صفحات 72-81

 
 
امیراحمدیان، ب. (۱۳۸۳). جغرافیای سیاسی، اقتصادی بین‌النهرین. گزارش گفت‌وگو، ۱۴، ۱۷-۲۳.
جایز، م. (۱۳۹۲). تغییر خط سیر تولید ریزتیغه‌ها از فراپارینه‌سنگی به نوسنگی در دشت ایذه، شمال شرق خوزستان. مطالعات باستان‌شناسی، ۵(۲).
جایز، م.، صفری، م.، و قاسمی، ث. (۱۴۰۳). گونه‌شناسی و فناوری صنایع سنگی غار هوتو از دوران میان‌سنگی تا مس‌وسنگ: تأملی بر اقتصاد بومی در تولید دست‌افزارهای سنگی در ناحیه کنارِبوم دریای کاسپی. مطالعات باستان‌شناسی، ۱۶(۱).
فاضلی‌نشلی، ح.، و متیوز، ر. (۱۴۰۴). باستان‌شناسی ایران از دوران پارینه‌سنگی تا شاهنشاهی هخامنشی (ج. حسن‌زاده ساداتی و ا. اولی‌پوریان، مترجمان). تهران: موزه ملی ایران.
 
 
Bellwood, Peter. 2005. First Farmers: The Origins of Agricultural Societies. Malden, MA: Blackwell.
Braidwood, Robert J. 1967. Prehistoric Men. 7th ed. Glenview, IL: Scott, Foresman.
Feinman, Gary M. 1991. “Demography, Surplus, and Inequality: Early Political Formations in Highland Mesoamerica.” In Economic Archaeology: Towards an Integration of Ecological and Social Approaches, edited by Alasdair Sheridan and Geoff Bailey, 229–48. British Archaeological Reports.
Flannery, Kent V., and Joyce Marcus. 2012. The Creation of Inequality: How Our Prehistoric Ancestors Set the Stage for Monarchy, Slavery, and Empire. Cambridge, MA: Harvard University Press.
González Carretero, Lara, Leilani Lucas, Chris Stevens, and Dorian Q. Fuller. 2023. “Investigating Early Agriculture, Plant Use and Culinary Practices at Neolithic Jarmo (Iraqi Kurdistan).” Journal of Archaeological Science: Reports 52: 104264. https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2023.104264.
Matthews, Roger, and Hassan Fazeli Nashli, eds. 2013. The Neolithisation of Iran: The Formation of New Societies. Oxford: Oxbow Books.
Moore, Andrew M. T., Gordon C. Hillman, and Anthony J. Legge. 2000. Village on the Euphrates: From Foraging to Farming at Abu Hureyra. Oxford: Oxford University Press.
Özdoğan, Mehmet. 2011. “Çayönü.” In The Neolithic in Turkey: New Excavations and New Research, edited by Mehmet Özdoğan, Nezih Başgelen, and Peter Kuniholm, 1:127–50. Istanbul: Archaeology and Art Publications.
Polanyi, Karl. 1957. “The Economy as Instituted Process.” In Trade and Market in the Early Empires: Economies in History and Theory, edited by Karl Polanyi, Conrad M. Arensberg, and Harry W. Pearson, 243–70. Glencoe, IL: Free Press.
Polanyi, Karl. 2001. The Great Transformation: The Political and Economic Origins of Our Time. 2nd ed. Boston: Beacon Press. Originally published 1944.
Price, Max D., and Benjamin S. Arbuckle. 2015. “Early Pig Management in the Zagros Flanks: Reanalysis of the Fauna from Neolithic Jarmo, Northern Iraq.” International Journal of Osteoarchaeology 25 (4): 441–53. First published online 2013. https://doi.org/10.1002/oa.2312.
Renfrew, Colin, J. E. Dixon, and J. R. Cann. 1966. “Obsidian and Early Cultural Contact in the Near East.” Proceedings of the Prehistoric Society 32: 30–72. https://doi.org/10.1017/S0079497X0001433X.
Sahlins, Marshall. 1972. Stone Age Economics. Chicago: Aldine-Atherton.
Sheridan, Alasdair, and Geoff Bailey, eds. 1991. Economic Archaeology: Towards an Integration of Ecological and Social Approaches. British Archaeological Reports.
Twiss, Katheryn C., Amy Bogaard, Scott Haddow, Marco Milella, James S. Taylor, Rena Veropoulidou, Kevin Kay, Christopher J. Knüsel, Christina Tsoraki, Milena Vasić, Jessica Pearson, Gesualdo Busacca, Camilla Mazzucato, and Sharon Pochron. 2024. “‘But Some Were More Equal than Others’: Exploring Inequality at Neolithic Çatalhöyük.” PLOS ONE 19 (9): e0307067. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0307067.
Zeder, Melinda A. 2015. “Core Questions in Domestication Research.” Proceedings of the National Academy of Sciences 112 (11): 3191–98. https://doi.org/10.1073/pnas.1501711112.
Zeder, Melinda A. 2025. “Out of the Shadows: Reestablishing the Eastern Fertile Crescent as a Center of Agricultural Origins: Part 2.” Journal of Archaeological Research 33: 159–247. https://doi.org/10.1007/s10814-024-09198-2.
Zeder, Melinda A., and Xavier Lemoine. 2022. “A Journey Begins with a Single Step: How Early Holocene Humans and Wild Boar (Sus scrofa) Embarked on the Pathway to Domestication in the Eastern Fertile Crescent.” Journal of Archaeological Method and Theory 30 (3): 895–963.
دوفصلنامه تخصصی علمی، فرهنگی و پژوهشی باستان‌پژوه
دوره 25، شماره 30 - شماره پیاپی 30
سال بیست و چهارم و بیست و پنجم، شماره‌های سوم و چهارم سری جدید، شماره‌های 30 و 31 پیاپی
مهر 1405
صفحه 72-81